Τι είναι η ζωή;

Καὶ τὸ ζῆν δὴ πότερον ἔν τινι τούτων ἐστὶν ἑνὶ ἢ καὶ ἐν πλείοσιν ἢ πᾶσιν, ἢ καὶ ἄλλο τι αἴτιον; Ἀριστοτέλους Περὶ Ψυχῆς, Βιβλίον Πρώτον, Κεφάλαιο Ε’

Ο όρος ζωή έχει διάφορες αναφορές με βιολογική σημασία. Αναφέρεται στην συνεχή εξέλιξη της οποίας τα έμβια όντα αποτελούν μέρος, καθώς και στην περίοδο μεταξύ γέννησης και θανάτου ενός οργανισμού.
Το 1943 ο διαπρεπής Φυσικός Erwin Schrodinger μετά από μια σειρά διαλέξεων στο Πανεπιστήμιο του Δουβλίνο εξέδωσε ένα βιβλίο με τίτλο ‘’Τι είναι η ζωή;’’ το οποίο σημείωσε αξιοσημείωτη επιτυχία και αποτέλεσε ουσιαστικά το πρώτο έργο που ανάγει την έννοια της ζωής σε μοριακό επίπεδο.
Αργότερα ο Fred Adams, Καθηγητής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο του Michigan στο έργο του The Origins of Existence – How Life Emerged in the Universe, θέτει το ίδιο ερώτημα, καταλήγοντας στο συμπέρασμα πως το να δοθεί ένας καθολικός ορισμός της ζωής αποτελεί αναμφισβήτητα εξαιρετικής σπουδαιότητας επίτευγμα, ωστόσο αυτό είναι προς το παρόν αδύνατο.
Τόσο ο Adams, όσο και ο Richard Dawkins στο βιβλίο του The Selfish Gene επικεντρώνονται στους μηχανισμούς της αναπαραγωγής και του μεταβολισμού προκειμένου να ορίσουν τα απαραίτητα χαρακτηριστικά της ζωής, ενώ ο Dyson διαφοροποιείται λέγοντας πως η ύπαρξη της ζωής από την αρχή βασίζεται στην ομοιοστασία που χαρακτηρίζει ένα πολύπλοκο δίκτυο μοριακών κατασκευών.
Ο Dawkins αναζητώντας τους μηχανισμούς της εξέλιξης από τους πρώτους μονοκύτταρους οργανισμούς σε πολυπλοκότερους πολυκύτταρους αναφέρει πως η συνέχεια και η εξέλιξη της ζωής εξασφαλίζεται μέσω της συνεργασίας και της σύνδεσης μηχανισμών οδεύοντας σταδιακά και αυθόρμητα προς σχηματισμούς πολυπλοκότερους όσο ανερχόμενης της εξελικτικής κλίμακας.
Είναι επομένως η ζωή απλά η αντίδραση χημικών στοιχείων και η αλληλεπίδραση βιολογικών μακρομορίων;
Κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από κύτταρα, τα οποία διέπουν οι ίδιες αρχές και οι ίδιο μηχανισμοί.
Η ζωή ξεκίνησε σε κυτταρικό επίπεδο, επομένως ακόμη και στους πολυπλοκότερους και πολυκύτταρους οργανισμούς ανάγεται στο επίπεδο αυτό. Κάθε ζωντανό κύτταρο ή πολυκύτταρος οργανισμός χαρακτηρίζεται από τις βασικές αρχές της ζωής, ήτοι την ομοιοστασία και δυναμική ισορροπία, την οργάνωση, τον μεταβολισμό, την ανάπτυξη, την απάντηση σε ερεθίσματα και την αναπαραγωγή.
Αναμφισβήτητα όποιο κύτταρο φέρει τα παραπάνω χαρακτηριστικά είναι ζωντανό, τι σημαίνει ωστόσο ζωή?
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη τα ζωντανά όντα, είναι έμψυχα και διακρίνονται τρία είδη ψυχής, η ψυχή των φυτών, η ψυχή των ζώων και η ψυχή των ανθρώπων. Σύμφωνα με τον αριστοτελικό ορισμό, ψυχή είναι η πρώτη εντελέχεια ενός φυσικού, οργανικού σώματος, που έχει τη δυνατότητα της ζωής, και, επίσης, έχει μέσα του την αρχή της κίνησης και της στάσης. Εντελέχεια είναι η μορφή του όντος που υπάρχει σε κατάσταση δυνατότητας. Η ψυχή, δηλαδή, είναι μια υπόσταση με την έννοια της μορφής. Η χαρακτηριστική Αριστοτελική διατύπωση, είναι πως η ψυχή είναι αυτό που ένα συγκεκριμένο σώμα ήταν να είναι. Είναι αιτία και αρχή του ζωντανού σώματος, η πηγή και ο σκοπός της κίνησης του. Είναι αιτία ως η μορφή του έμψυχου σώματος.
Επιστρέφοντας στο επίπεδο του μικρόκοσμου, γνωρίζουμε πως τα κύτταρα περιέχουν πληθώρα μηχανισμών, οι οποίοι συνεργαζόμενοι απόλυτα και άρρηκτα τα διατηρούν στη ζωή. Είναι γνωστό πως κάθε κύτταρο, φυτικό ή ζωικό έχει κυτταρόπλασμα, πυρήνα, κυτταρικές μεμβράνες, χλωροπλάστες και μιτοχόνδρια αντίστοιχα. Το ερώτημα ωστόσο που προκύπτει είναι εάν το κάθε ένα από τα κυτταρικά οργανύλλια και στοιχεία είναι επίσης ζωντανό.
Υποθέτοντας πως το κύτταρο είναι ζωντανό, αλλά όχι τα στοιχεία του, εύλογα κανείς θέτει το ερώτημα: το κύτταρο θεωρείται ζωντανό γιατί χαρακτηρίζεται από μεταβολισμό, αναπαραγωγή, κίνηση και απάντηση στα ερεθίσματα και αναπαραγωγή, με την ίδια βιοκυτταρική λογική τα κυτταρικά οργανύλλια μεταβολίζουν, διπλασιάζονται, απαντούν σε ερεθίσματα και κινούνται άρα δεν είναι δυνατόν να μην είναι ζωντανά;
Το γενετικό υλικό είναι ζωντανό; Στο σύνολό του ή μήπως κάποιο τμήμα αυτού;
Τα άτομα και μόρια που είναι απαραίτητα για τη ζωή, όπως είναι το οξυγόνο, το υδρογόνο, ο άνθρακας, το άζωτο, το ασβέστιο είναι επίσης ζωντανά; Τα βιολογικά μακρομόρια, δηλαδή οι πρωτεΐνες, οι υδατάνθρακες και τα λιπίδια είναι ζωντανά ή όχι;
Οι κυτταρικοί βιολόγοι διακρίνονται σε δυο ιδεολογικά ρεύματα, τους οπαδούς της ολιστικής βιολογίας και του οπαδούς της υπεραπλούστευσης. Οι πρώτοι υποστηρίζουν πως η ζωή είναι μια διαφαινόμενη ιδιότητα που προκύπτει από την αλληλεπίδραση των συστατικών στοιχείων της. Οι οπαδοί της υπεραπλούστευσης πιστεύουν πως η ζωή υφίσταται σε όλα τα επίπεδα του κυττάρου.
Είναι δυνατόν να ορίσουμε την ζωή χωρίς της χρήση των νόμων της φυσικής και της βιολογίας; Είναι ωστόσο οι νόμοι αυτοί επαρκείς ώστε να καλύψουν την έννοια της ζωής;
Επιχειρώντας να μιλήσουμε για την ζωή χωρίς να μιλήσουμε για τα κύτταρα, αγνοούμε τα χαρακτηριστικά που η κυτταρική βιολογία προσδίδει στη ζωή και όσο και αν αδυνατούμε να ορίσουμε τη ζωή είναι βέβαιο πως ο καθένας γνωρίζει την έννοια της ζωής και μπορεί να διακρίνει με απόλυτη βεβαιότητα το ζωντανό από το μη ζωντανό.
Αν κοιτάξουμε ένα δέντρο είμαστε βέβαιοι πως, όπως και κάθε φυτό, είναι ζωντανό, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από τον αυστηρό ορισμό της ζωής από την βιολογία.
Ένας σκύλος είναι επίσης ζωντανός και φέρει αρκετά ¨ανθρώπινα¨ χαρακτηριστικά, όπως φιλοστοργία, αφοσίωση, υπακοή.
Μπορούμε επομένως να πούμε πως ένας σκύλος είναι περισσότερο ζωντανός από ένα δέντρο ή ένα φυτό; Και γενικεύοντας είναι κάποια πλάσματα περισσότερο ζωντανά από κάποια άλλα;
Η σύγχρονη κυτταρική βιολογία θεωρεί πως η επικέντρωση σε ανώτερα και περισσότερο ανθρώπινα χαρακτηριστικά, είναι το αποτέλεσμα του ανθρωποκεντρικού τρόπου σκέψης στα πλαίσια των αντιληπτικών δυνατοτήτων του ανθρώπινου εγκεφάλου.
Ποια η σχέση συνείδησης και ζωής;
Συνείδηση είναι η ξεκάθαρη γνώση της ζωής, τόσο στις εξωτερικές της εκδηλώσεις, όσο και στις εσωτερικές. Είναι η ελεγμένη από όλες τις απόψεις αντίληψή για τις σχέσεις που υπάρχουν ανάμεσα στο όν και στη φύση.
Η συνειδησιακή ακεραιότητα αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση λειτουργικής συμμετοχής του ατόμου στον αισθητό κόσμο, αποτελούσα υπόβαθρο, τόσο για την αντίληψη των φαινομένων, τα οποία πραγματοποιούνται και εναλλάσσονται εντός των διαστάσεων του χώρου και του χρόνου, όσο και για την διαμόρφωση των βουλητικών εκφράσεων.
Το ίδιο το κύτταρο γνωρίζει πως υπάρχει; Φέρει έστω και υποτυπωδώς συνείδηση; Προφανώς κανείς δεν είναι σε θέση σήμερα να δώσει μια απόλυτη απάντηση, ωστόσο η θεώρηση πως η ζωή απαιτεί συνείδηση ή επίγνωση του εαυτού είναι σωστή;
Εάν επανέλθουμε στην θεώρηση πως ένας σκύλος είναι περισσότερο ζωντανός από ένα δέντρο, μπορούμε να την ενισχύσουμε εάν θεωρήσουμε πως βασικό ρόλο για την ζωή διαδραματίζει η συνειδητοποίηση και η επίγνωση εαυτού και περιβάλλοντος. Είναι σαφές πως ο σκύλος συνειδητοποιεί την ύπαρξή του, αντιλαμβάνεται τους ομοίους του και έχει καλύτερη επίγνωση του περιβάλλοντος στο οποίο ζει. Τι συμβαίνει άραγε με το δένδρο; Αντιλαμβάνεται την ύπαρξή του;
Με την ίδια λογική καταλήγουμε στο συμπέρασμα πως και ο άνθρωπος εφόσον έχει εγκέφαλο που του παρέχει την δυνατότητα υψηλότερου βαθμού συνειδητοποίησης διαφέρει από τον σκύλο στο επίπεδο που είναι ζωντανός.
Δεν πρέπει να λησμονούμε πως από τη στιγμή που γεννήθηκε η ζωή, όπως αυτή ορίζεται από την επιστήμη της βιολογίας μέχρι που να εμφανιστούν οι μηχανισμοί της συνείδησης και της επίγνωσης εαυτού και περιβάλλοντος μεσολάβησαν δισεκατομμύρια χρόνια.
Επαρκούν οι νόμοι και οι ορισμοί που σύγχρονη επιστήμη χρησιμοποιεί για να απαντήσουν στο απλό ερώτημα της ζωής;
Η ζωή δεν είναι τίποτα παραπάνω από ένα ηλεκτρόνιο που αναζητά χώρο να ξεκουραστεί. Αυτή την έκφραση χρησιμοποιούν στο άρθρο τους “The Origin of Life” οι James Trefil, Harold Morowitz και Eric Smith στο περιοδικό American Scientist.
Η ζωή είναι μια κατάσταση, το αποτέλεσμα του συνδυασμού καταστάσεων, ή μήπως είναι η οικουμενική δύναμη που ωθεί το ηλεκτρόνιο στην αναζήτηση της ενεργειακά ευνοϊκότερης θέσης και προωθεί την σύνδεση και άρρηκτη συνεργασία μηχανισμών που οδεύουν προς την τελειότητα;
Η αναζήτησή μας περιορίζεται στη σφαίρα της λογικής. Εντός της λογικής μας είναι όλα προβλέψιμα. Αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο με δυαδική υπόσταση. Μπορούμε να καταλάβουμε αν κάποιος οργανισμός είναι ζωντανός, αν τον συγκρίνουμε με κάτι μη ζωντανό. Η αναζήτηση της έννοιας της ζωής αναμφισβήτητα ξεπερνάει τα όρια αυτά, ξεπερνάει το πρότυπο «άσπρο-μαύρο» εντός του οποίου η σκέψη μας περιορίζεται. Για πολλούς εμπεριέχει πιθανές εκδοχές τόσο αληθινών, όσο και απατηλών προσεγγίσεων. Κάποια στιγμή θα είμαστε σε θέση να ξεφύγουμε από τα δεδομένα και να ξεπεράσουμε την προβλεψιμότητά τους και την μικρότητα των ίδιων πανομοιότυπων διατυπώσεων.

Βιβλιογραφία:

1. Αριστοτέλους: Περί ψυχής, Oxford University Press
2. Julian F. Derry (2004) Book Review: What is life? By Erwin Schrodinger. Human Nature review. Retrieve 2007-07-15
3. Margulis Lynn & Sagan Dorion (1995) What is life?. Berkeley: University of California Press
4. Erwin Schrodinger and the origins of Molecular Biology by Krishna R. Dronamrajua in Genetics (1999) Volume 153 page 1071-1076
5. Fred AdamsOrigins of Existence: How Life Emerged in the Universe Free Press (October 15, 2002)
6. Richard Dawkins, The Selfish Gene, Oxford University Press, 1976
7. Η Νευρολογία προ της Τρίτης χιλιετίας, απόδοσις τιμής εις την μνήμην του Καθηγητού Αγαπητού Διακογιάννη, Θεσσαλονίκη 2001
8. James Trefil, Harold Morowitz and Eric Smith, “The Origin of Life” v 97, American Scientist, Mar-Apr 2009.
9. Σ.Ι. Μπαλογιάννης: Ψυχολογία, εκδόσεις Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1993

Was this article helpful?

Related Articles