Αταξία του Friedreich

Η αταξία του Friedreich περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον N. Friedreich το 1863 και χαρακτηρίζεται από εκφύλιση των οπισθίων δεματίων, των οπισθίων ριζών και των νωτιοπαρεγκεφαλιδικών δεματίων.

Στοιχεία επιδημιολογίας

Η νόσος εγκαθίσταται κατά την παιδική ή εφηβική ηλικία με μέση ηλικία έναρξης μεταξύ 11ου και 15ου έτους, ενώ επηρεάζει ισότιμα τα δύο φύλα. Ο επιπολασμός της είναι 2/100000 κατοίκους.

Κλινική εικόνα

Η κλινική εικόνα της αταξίας του Friedreich περιλαμβάνει αταξία βάδισης, κατάργηση των τενοντίων αντανακλάσεων, μυϊκές ατροφίες και κοιλοποδία, η ομιλία έχει παρεγκεφαλιδική και η γραφή είναι επίσης επηρεασμένη.
Από τα πρώτα κλινικά φαινόμενα είναι η αταξία της βάδισης, η οποία αρχικά έχει αταξικοπαρεγκεφαλιδικό χαρακτήρα και στη συνέχεια καθίσταται σπαστικοαταξικοπαρεγκεφαλιδική. Στη συνέχεια προστίθενται η αταξία των άνω άκρων, η αταξία κορμού και της κεφαλής και σπανίως χορειόμορφες κινήσεις των άκρων. Η μυϊκή ισχύς υπόκειται άλλοτε άλλης έκτασης έκπτωση. Οι τενόντιες αντανακλάσεις είναι καταργημένες, ενώ ο ερεθισμός του πέλματος δίνει κατά κανόνα σημείο Babinski και τα κοιλιακά αντανακλαστικά εξακολουθούν να παράγονται στην πλειονότητα των περιπτώσεων. Ο μυϊκός τόνος είναι ελαττωμένος, η επί πολλοίς αισθητικότητα είναι κατά κανόνα ακέραιη, η εν τω βάθει αισθητικότητα ωστόσο είναι σημαντικά ελαττωμένη.
Επιπλέον οι ασθενείς εμφανίζουν μείωση της οπτικής οξύτητας λόγω ατροφίας του οπτικού νεύρου σε ποσοστό 12%, καθώς επίσης και κάθετο, περιστροφικό και οριζόντιο νυσταγμό. Η δυσαρθρία είναι σύνηθες φαινόμενο και έχει παρεγκεφαλιδικό χαρακτήρα, ενώ το γέλιο λαμβάνει εκρηκτικό τρόπο και συνεχίζεται κατά την εισπνευστική φάση της αναπνοής. Η ψυχονοητική σφαίρα επιβαρύνεται σε μεγάλο αριθμό ασθενών, καθώς παρατηρούνται συνήθως διαταραχές της κριτικής ικανότητας και της μνήμης, διαταραχές του συναισθήματος και ψευδαισθήσεις. Από τις πρώτες περιγραφές του Friedreich ήδη δόθηκε μεγάλη έμφαση στην κοιλοποδία, την οποία εμφανίζουν ετερόπλευρα ή αμφοτερόπλευρα οι πάσχοντες και η οποία σχετίζεται με την ατροφία των μεσόστεων μυών και την σχετική υπεροχή του γαστροκνήμιο επί των προσθίων κνημιαίων μυών. Κυφωσκολίωση, ηλεκτροκαρδιογραφικές αλλοιώσεις, καρδιακή ανεπάρκεια, ενδοκρινολογικά φαινόμενα και υπερκεράτωση παλαμών και πελμάτων εμφανίζονται επίσης σε έναν αριθμό ασθενών.

By Emw – Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=8814340

Αιτιοπαθογένεια

Η νόσος κληρονομείται κατά τον αυτοσωματικό υπολειπόμενο χαρακτήρα και οφείλεται σε μετάλλαξη του γονιδίου FXN που εντοπίζεται στη θέση 9q13-21 και κωδικοποιεί την πρωτεΐνη φραταξίνη.

Νευροπαθολογικά ευρήματα

Στον νωτιαίο μυελό παρατηρείται εκφύλιση των οπισθίων δεματίων των Goll και Burdach, εκφύλιση του προσθίου και οπισθίου νωτιοπαρεγκεφαλιδικού δεματίου, εκφύλιση και αντιρροπιστική ανάπτυξη της νευρογλοίας στα πλάγια πυραμιδικά δεμάτια, εκφύλιση των κυττάρων του θωρακικού πυρήνα του Clarke, ελάττωση του αριθμού των κυττάρων του οδοντωτού πυρήνα και των κυττάρων του Purkinje της παρεγκεφαλίδας, λέπτυνση των παρεγκεφαλιδικών σκελών και αυξημένη γλοίωση της λευκής ουσίας της παρεγκεφαλίδας. Εκφυλιστικές αλλοιώσεις επίσης παρατηρούνται στον ισχνό πυρήνα, του ελαϊκούς πυρήνες και τους πυρήνες των κρανιακών νεύρων που εδράζονται στο στέλεχος.
Το οπτικό νεύρο παρουσιάζει ελάττωση του αριθμού των ινών του, ενώ παρατηρείται ελάττωση του αριθμού των έξω γονατωδών σωμάτων και σπανίως κυτταρική εκφύλιση στα βασικά γάγγλια και το σωμάτιο του Luis.

Case courtesy of Dr Chris O’Donnell, Radiopaedia.org. From the case rID: 19772

Διάγνωση και Διαφορική διάγνωση

Η διαφορική διάγνωση περιλαμβάνει την αταξία από έλλειψη βιταμίνης, τις παρεγκεφαλιδικές αταξίες πρώιμης έναρξης, το σύνδρομο των Ramsay-Hunt, το σύνδρομο louis-Bar, την α-βήτα-λιποπρωτεϊναιμία και την νευρογενή μυϊκή ατροφία τύπου Ι.
Η διάγνωση τίθεται από την κλινική εικόνα και επιβεβαιώνεται από τον γενετικό έλεγχο και την ανεύρεση των μεταλλάξεων της τριπλέτας στο χρωμόσωμα 9.

Θεραπευτική αντιμετώπιση

Η θεραπευτική αντιμετώπιση της αταξίας του Friedreich είναι κατά κανόνα συμπτωματική και αποσκοπεί στην αντιμετώπιση των καρδιακών αρρυθμιών και των ενδοκρινολογικών φαινομένων και στην βελτίωση της κινητικότητας μέσω φυσικοθεραπείας.
Επιπλέον έχουν εφαρμοστεί θεραπευτικές προσεγγίσεις με στόχο την απομάκρυνση του πλεονάζοντος σιδήρου από τα μιτοχόνδρια και την μείωση της οξειδωτικής καταπόνησης. Έχουν χορηγηθεί 5-υδροξυτρυπτοφάνη, συνένζυμο Q και Idebenone με αρκετά καλά αποτελέσματα.

Βιβλιογραφία-περαιτέρω μελέτη:

Friedreich N (1863). “Ueber degenerative Atrophie der spinalen Hinterstränge”. Arch Pathol Anat Phys Klin Med 26 (3–4): 391–419. doi:10.1007/BF01930976.
Friedreich N (1863). “Ueber degenerative Atrophie der spinalen Hinterstränge”. Arch Pathol Anat Phys Klin Med 26 (5–6): 433–459. doi:10.1007/BF01878006.
Friedreich N (1863). “Ueber degenerative Atrophie der spinalen Hinterstränge”. Arch Pathol Anat Phys Klin Med 27 (1–2): 1–26. doi:10.1007/BF01938516.
Friedreich N (1876). “Ueber Ataxie mit besonderer Berücksichtigung der hereditären Formen” (PDF). Arch Pathol Anat Phys Klin Med 68 (2): 145–245. doi:10.1007/BF01879049.
Thoren, Claes (June 1962). “Diabetes Mellitus in Friedreich’s Ataxia”. Acta Paediatrica 51: 239–247. doi:10.1111/j.1651-2227.1962.tb08680.x. PMID 13921008.
Pandolfo M (2009). “Friedreich ataxia: The clinical picture”. Journal of Neurology, 256: (1 Suppl), 3-8, doi: 10.1007/s00415-009-1002-3
Klockgether T (August 2011). “Update on degenerative ataxias”. Curr. Opin. Neurol. 24 (4): 339–45. doi:10.1097/WCO.0b013e32834875ba. PMID 21734495.
Marmolino, D. (2011). “Friedreich’s ataxia: Past, present and future”. Brain Research Reviews 67 (1–2): 311–330. doi:10.1016/j.brainresrev.2011.04.001. PMID 21550666. edit
Montermini L, Andermann E, Labuda M et al. (August 1997). “The Friedreich ataxia GAA triplet repeat: premutation and normal alleles”. Hum. Mol. Genet. 6 (8): 1261–6. doi:10.1093/hmg/6.8.1261. PMID 9259271.
http://emedicine.medscape.com/article/1150420-overview
Delatycki M, Williamson R, Forrest S (2000). “Friedreich ataxia: an overview”. J Med Genet 37 (1): 1–8 As. doi:10.1136/jmg.37.1.1. PMC 1734457. PMID 10633128.
Pandolfo, M (October 2008). “Friedreich ataxia.”. Archives of neurology 65 (10): 1296–303. doi:10.1001/archneur.65.10.1296. PMID 18852343.
Sahdeo, S.; Scott, B. D.; McMackin, M. Z.; Jasoliya, M.; Brown, B.; Wulff, H.; Perlman, S. L.; Pook, M. A.; Cortopassi, G. A. (11 August 2014). “Dyclonine rescues frataxin deficiency in animal models and buccal cells of patients with Friedreich’s ataxia”. Human Molecular Genetics 23: 6848–62. doi:10.1093/hmg/ddu408. PMID 25113747.
Powers, Wendy (2007-01-01). “Holding Steady: How physical therapy can help patients with Friedreich’s Ataxia”. Advance 18 (1): 26. Retrieved 2011-05-16.
“Facts About Friedreich’s Ataxia (FA)”. Muscular Dystrophy Association. 2011. Retrieved 2011-05-16.
http://healthycanadians.gc.ca/recall-alert-rappel-avis/hc-sc/2013/23519a-eng.php
Kearney. “Cochrane Review”. Retrieved 24 April 2015.
http://investors.bmrn.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=820213
“FARA Human Trials” (PDF). Friedreich’s Ataxia Research Alliance. 2012. Retrieved 2012-03-15.
Libri, V; Yandim, C; Athanasopoulos, S; Loyse, N; Natisvili, T; Law, PP; Chan, PK; Mohammad, T; Mauri, M; Tam, KT; Leiper, J; Piper, S; Ramesh, A; Parkinson, MH; Huson, L; Giunti, P; Festenstein, R (Aug 9, 2014). “Epigenetic and neurological effects and safety of high-dose nicotinamide in patients with Friedreich’s ataxia: an exploratory, open-label, dose-escalation study.”. Lancet 384 (9942): 504–13. doi:10.1016/s0140-6736(14)60382-2. PMID 24794816.
Vogel, A. P., Folker, J., & Murdoch, B. (2011). Treatment for speech disorder in Friedreich ataxia and other hereditary ataxia syndromes. The Cochrane Library.
http://www.wsj.com/articles/horizon-pharmas-friedreichs-ataxia-drug-gets-fast-track-designation-1428665791
Lodi R, Tonon C, Calabrese V, Schapira AH (2006). “Friedreich’s ataxia: from disease mechanisms to therapeutic interventions”. Antioxid. Redox Signal. 8 (3–4): 438–43. doi:10.1089/ars.2006.8.438. PMID 16677089.
Barbeau A, Sadibelouiz M, Roy M, Lemieux B, Bouchard JP, Geoffroy G (1984). “Origin of Friedreich’s disease in Quebec”. The Canadian journal of neurological sciences. Le journal canadien des sciences neurologiques 11 (4 Suppl): 506–9. PMID 6391645.

Was this article helpful?

Related Articles