Υπαραχνοειδής αιμορραγία (ICD 10: I60)

Ιωάννης Μαυρουδής, "Υπαραχνοειδής αιμορραγία (ICD 10: I60)," Γνωσιακή Βάση Νευρολογίας, Μάιος 21, 2015, https://myneurology.eu/archives/772.

Πρόκειται για συγκέντρωση αίματος εντός του υπαραχνοειδούς χώρου.

Κλινική εικόνα
Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων η αιμορραγία εγκαθίσταται με έντονη κεφαλαλγία, αιφνίδιας έναρξης που αντανακλά στον αυχένα και συνοδεύεται από ναυτία, εμέτους και φωτοφοβία. Η ένταση της κεφαλαλγίας είναι πρωτόγνωρη για τον ασθενή. Επίσης η υπαραχνοειδής αιμορραγία είναι δυνατόν να εκδηλωθεί σαν επεισόδιο απώλειας συνείδησης. Στα δύο τρίτα των ασθενών μετά από σύντομο χρονικό διάστημα εγκαθίσταται έκπτωση επιπέδου συνείδησης, το οποίο κυμαίνεται από ελαφρά υπνηλία μέχρι κωματώδη κατάσταση. Επιληπτικές κρίσεις, παρέσεις κρανιακών νεύρων και διαταραχές από το αυτόνομο νευρικό σύστημα είναι επίσης πιθανό να παρατηρηθούν.
Στο 30% η αιμορραγία παρουσιάζεται μετά από σωματική καταπόνηση, ενώ το 10% των πασχόντων είχε ήδη κάποιες ημέρες έως και εβδομάδες προ της αιμορραγίας ένα επεισόδιο έντονης κεφαλαλγίας (προειδοποιητική αιμορραγία ή αιμορραγία της εμπροσθοφυλακής). Η υπαραχνοειδής αιμορραγία είναι δυνατόν να προκαλέσει διαταραχές στο ηλεκτροεγκεφαλογράφημα και εικόνα ΟΕΜ.

"CNSinjury" by James Heilman, MD - Own work. Licensed under CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:CNSinjury.JPG#/media/File:CNSinjury.JPG

“CNSinjury” by James Heilman, MD – Own work. Licensed under CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons – http://commons.wikimedia.org/wiki/File:CNSinjury.JPG#/media/File:CNSinjury.JPG

Αιτιοπαθογένεια
Το 80% των αυτόματων υπαραχνοειδών αιμορραγιών σχετίζεται με ρήξη σακοειδούς ανευρύσματος στην περιοχή του αρτηριακού κύκλου του Willis, ενώ στο 5% αποδίδεται σε ρήξη αρτηριοφλεβώδους αγγειώματος, που χαρακτηρίζεται από την ταυτόχρονη εμφάνιση ενδοεγκεφαλικό αιματώματος ή ενδοκοιλιακής αιμορραγίας. Η αρτηριακή υπέρταση, η αιμορραγική διάθεση, νεοπλάσματα και η ρήξη των φλεβών της βάσης του εγκεφάλου θεωρούνται επίσης αιτιολογικοί παράγοντες. Τέλος καταστάσεις όπως οι αρτηριοσκληρυντικές βλάβες των αγγείων, η οζώηδης πολυαρτηριίτιδα, ο ΣΕΛ, η κοκκιωμάτωση Wegener, η νόσος Moyamoya και η χρήση κοκαΐνης είναι δυνατόν να προκαλέσουν ρήξη αγγείου και υπαραχνοειδή αιμορραγία.

Παθοφυσιολογία
Η παρουσία αίματος στον υπαραχνοειδή χώρο προκαλεί απόφραξη τμημάτων αυτού, διαταραχή της κυκλοφορίας του ΕΝΥ στα σημεία εξόδου της τέταρτης κοιλίας (τρήματα Luschka και Magendie) και στα αραχνοειδή σωμάτια. Η αυξημένη ενδοεγκεφαλική πίεση παρεμποδίζει την φλεβική παροχέτευση και προκαλεί διάχυτο εγκεφαλικό οίδημα (4η -10η ημέρα). Από τις πρώτες 24 ώρες είναι δυνατόν να εμφανιστεί οξύς υδροκέφαλος, λόγω του αγγειόσπασμου στην βάση του εγκεφάλου και των παραπάνω διαταραχών κυκλοφορίας του ΕΝΥ, ενώ δυσαπορροφητικός υδροκέφαλος είναι δυνατόν να εμφανιστεί και μετά την απορρόφηση του αίματος, συνεπεία συμφυτικής αραχνοειδίτιδας.
Λόγω της απελευθέρωσης αγγειοδραστικών ουσιών προκαλείται τοπική ή διάχυτη αγγειοσύσπαση, που μπορεί να προκαλέσει μείωση της αρτηριακής παροχής και εγκεφαλικό έμφρακτο το οποίο έχει αυξημένες σχετικά πιθανότητες αιμορραγικής μετατροπής, με τον κίνδυνο να μεγιστοποιείται μεταξύ 4ης και 10ης ημέρας. Ο αγγειόσπασμος υποχωρεί συνήθως μετά από μία έως τρεις εβδομάδες.
Η επερχόμενη φυσιολογική ινοδώλυση μετά τον σχηματισμό θρόμβου στο σημείο της ρήξης, είναι πιθανόν να προκαλέσει υποτροπή της αιμορραγίας εντός του εγκεφαλικού παρεγχύματος μέσα σε δύο εβδομάδες.

Διάγνωση
Η διάγνωση της υπαραχνοειδούς αιμορραγίας τίθεται από τους χαρακτήρες της κεφαλαλγίας, σφοδρή αιφνίδια συνοδευόμενη από αίσθημα επικείμενου θανάτου και την κλινική εικόνα εν τω συνόλω, την κλινική εξέταση (σημεία μηνιγγισμού: αυχενική δυσκαμψία, σημεία Kernig, Brudzinski, Lasegue) και τον παρακλινικό έλεγχο, ο οποίος συνίσταται σε διενέργεια αξονικής τομογραφίςα που καταδεικνύει υπερπυκνωτική συλλογή στις δεξαμενές της βάσης και τις αύλακες του εγκεφάλου από τις 24 πρώτες ώρες στο 95% των περιπτώσεων, ενώ η ευαισθησία της μειώνεται στο 75% 24-48 ώρες μετά την ρήξη, διενέργεια οσφυονωτιαίας παρακέντησης, που είναι απαραίτητη για την επιβεβαίωση ή τον αποκλεισμό της υπαραχνοειδούς αιμορραγίας, εφόσον η αξονική τομογραφία δεν είναι παθογνωμονική και καταδεικνύει αιμορραγικό ή ξανθοχρωματικό ΕΝΥ.
Μετά την διάγνωση της υπαραχνοειδούς αιμορραγίας διενεργείται συμβατική αγγειογραφίας για τον έλεγχο της αιτιολογίας και την άμεση αντιμετώπισή του, ωστόσο σε περιπτώσεις που υφίσταται αγγειόσπασμος η αγγειογραφία πρέπει να αναβληθεί καθώς είναι δυνατόν να τον επιδεινώσει.
Η μαγνητική αγγειογραφία τέλος καταδεικνύει πιθανότατα το αίτιο της αιμορραγίας και διεξάγεται εναλλακτικά της συμβατικής.

Case courtesy of Dr David Cuete, Radiopaedia.org. From the case Subarachnoid haemorrhage

Case courtesy of Dr David Cuete, Radiopaedia.org. From the case Subarachnoid haemorrhage

Θεραπευτική αντιμετώπιση
Η αντιμετώπιση της υπαραχνοειδούς αιμορραγίας είναι χειρουργική και συντηρητική. Οι ασθενείς παραμένουν κλινήρεις τουλάχιστον επί 15ημέρου και συνιστάται η χορήγηση υπακτικών. Σκοπός της συντηρητικής θεραπείας είναι η διατήρηση των φυτικών λειτουργιών και η πρόληψη του αγγειόσπασμου και περιλαμβάνει την χορήγηση νιμοδιπίνης (5ml/ώρα αρχικά και αύξηση στα 10ml/ώρα με έλεγχο της αρτηριακής πίεσης. Στην περίπτωση που επιδεινώνεται ο ασθενής λόγω ισχαιικού εμφράκτου, τότε συνιστάται η αντιμετώπιση με υπερτασική, υπερογκαιμική αιμοαραίωση).

Πορεία και πρόγνωση
Η θνητότητα της αυτόματης υπαραχνοειδούς αιμορραγίας παραμένει υψηλή και κυμαίνεται στο 50% λόγω του υψηλού ποσοστού των επιπλοκών, ενώ η υπαραχνοειδής αιμορραγία άλλης αιτιολογίας έχει θνητότητα 20-40%.

Βιβλιογραφία-περαιτέρω μελέτη:
van Gijn J, Kerr RS, Rinkel GJ (2007). “Subarachnoid haemorrhage”. Lancet 369 (9558): 306–18. doi:10.1016/S0140-6736(07)60153-6. PMID 17258671.
Feigin VL, Rinkel GJ, Lawes CM et al. (2005). “Risk factors for subarachnoid hemorrhage: an updated systematic review of epidemiological studies”. Stroke 36 (12): 2773–80. doi:10.1161/01.STR.0000190838.02954.e8. PMID 16282541.
Suarez JI, Tarr RW, Selman WR (January 2006). “Aneurysmal subarachnoid hemorrhage”. New England Journal of Medicine 354 (4): 387–96. doi:10.1056/NEJMra052732. PMID 16436770.
Longmore, Murray; Ian Wilkinson; Tom Turmezei; Chee Kay Cheung (2007). Oxford Handbook of Clinical Medicine, 7th edition. Oxford University Press. p. 841. ISBN 0-19-856837-1.
Ramrakha, Punit; Kevin Moore (2007). Oxford Handbook of Acute Medicine, 2nd edition. Oxford University Press. pp. 466–470. ISBN 0-19-852072-7.
Warrell, David A; Timothy M. Cox et al. (2003). Oxford Textbook of Medicine, Fourth Edition, Volume 3. Oxford. pp. 1032–34. ISBN 0-19-857013-9.
McCarron MO, Alberts MJ, McCarron P (2004). “A systematic review of Terson’s syndrome: frequency and prognosis after subarachnoid haemorrhage”. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 75 (3): 491–93. doi:10.1136/jnnp.2003.016816. PMC 1738971. PMID 14966173.
Allman, Keith G.; Iain H. Wilson (2006). Oxford Handbook of Anaesthesia, 2nd edition. Oxford University Press. pp. 408–409. ISBN 0-19-856609-3.
Banki NM, Kopelnik A, Dae MW et al. (2005). “Acute neurocardiogenic injury after subarachnoid hemorrhage”. Circulation 112 (21): 3314–19. doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.105.558239. PMID 16286583.
O’Leary, R.; McKinlay, J. (2011). “Neurogenic pulmonary oedema”. Continuing Education in Anaesthesia, Critical Care & Pain 11 (3): 87–92. doi:10.1093/bjaceaccp/mkr006.
Servadei F, Murray GD, Teasdale GM et al. (February 2002). “Traumatic subarachnoid hemorrhage: demographic and clinical study of 750 patients from the European brain injury consortium survey of head injuries”. Neurosurgery 50 (2): 261–67; discussion 267–69. doi:10.1097/00006123-200202000-00006. PMID 11844260.
Parrillo, Joseph (2013). Critical care medicine : principles of diagnosis and management in the adult (4th ed. ed.). Philadelphia, PA: Elsevier/Saunders. p. 1154. ISBN 9780323089296.
Rinkel GJ, van Gijn J, Wijdicks EF (1 September 1993). “Subarachnoid hemorrhage without detectable aneurysm. A review of the causes” (PDF). Stroke 24 (9): 1403–9. doi:10.1161/01.STR.24.9.1403. PMID 8362440.
Santos-Franco JA, Zenteno M, Lee A (April 2008). “Dissecting aneurysms of the vertebrobasilar system. A comprehensive review on natural history and treatment options”. Neurosurg Rev 31 (2): 131–40; discussion 140. doi:10.1007/s10143-008-0124-x. PMID 18309525.
Armin SS, Colohan AR, Zhang JH (June 2006). “Traumatic subarachnoid hemorrhage: Our current understanding and its evolution over the past half century”. Neurological Research 28 (4): 445–52. doi:10.1179/016164106X115053. PMID 16759448.
Teunissen LL, Rinkel GJ, Algra A, van Gijn J (1 March 1996). “Risk factors for subarachnoid hemorrhage: a systematic review”. Stroke 27 (3): 544–49. doi:10.1161/01.STR.27.3.544. PMID 8610327.
Kowalski RG, Claassen J, Kreiter KT et al. (February 2004). “Initial misdiagnosis and outcome after subarachnoid hemorrhage”. Journal of the American Medical Association 291 (7): 866–69. doi:10.1001/jama.291.7.866. PMID 14970066.
Perry JJ, Stiell IG, Sivilotti ML, Bullard MJ, Emond M, Symington C, Sutherland J, Worster A, Hohl C, Lee JS, Eisenhauer MA, Mortensen M, Mackey D, Pauls M, Lesiuk H, Wells GA (18 July 2011). “Sensitivity of computed tomography performed within six hours of onset of headache for diagnosis of subarachnoid haemorrhage: prospective cohort study”. BMJ (Clinical research ed.) 343: d4277. doi:10.1136/bmj.d4277. PMC 3138338. PMID 21768192.
Thomas, L et al. (July 2009). “Evidence-Based Approach To Diagnosis And Management Of Aneurysmal Subarachnoid Hemorrhage In The Emergency Department”. Emergency Medicine Practice 11 (7).
Chu, K; Hann, A; Greenslade, J; Williams, J; Brown, A (Mar 10, 2014). “Spectrophotometry or Visual Inspection to Most Reliably Detect Xanthochromia in Subarachnoid Hemorrhage: Systematic Review.”. Annals of Emergency Medicine 64: 256–264.e5. doi:10.1016/j.annemergmed.2014.01.023. PMID 24635988.
Cruickshank A, Auld P, Beetham R et al. (May 2008). “Revised national guidelines for analysis of cerebrospinal fluid for bilirubin in suspected subarachnoid haemorrhage”. Annals of Clinical Biochemistry 45 (Pt 3): 238–44. doi:10.1258/acb.2008.007257. PMID 18482910.
Nguyen H, Zaroff JG (November 2009). “Neurogenic stunned myocardium”. Curr Neurol Neurosci Rep 9 (6): 486–91. doi:10.1007/s11910-009-0071-0. PMID 19818236.
Rosen D, Macdonald R (2005). “Subarachnoid hemorrhage grading scales: A systematic review”. Neurocritical Care 2 (2): 110–18. doi:10.1385/NCC:2:2:110. PMID 16159052.
Hunt W, Hess R (1968). “Surgical risk as related to time of intervention in the repair of intracranial aneurysms”. Journal of Neurosurgery 28 (1): 14–20. doi:10.3171/jns.1968.28.1.0014. PMID 5635959.
Fisher C, Kistler J, Davis J (1980). “Relation of cerebral vasospasm to subarachnoid hemorrhage visualized by computerized tomographic scanning”. Neurosurgery 6 (1): 1–9. doi:10.1097/00006123-198001000-00001. PMID 7354892.
Claassen J, Bernardini GL, Kreiter K et al. (September 2001). “Effect of cisternal and ventricular blood on risk of delayed cerebral ischemia after subarachnoid hemorrhage: the Fisher scale revisited”. Stroke 32 (9): 2012–20. doi:10.1161/hs0901.095677. PMID 11546890.
Teasdale G, Drake C, Hunt W, Kassell N, Sano K, Pertuiset B, De Villiers J (1988). “A universal subarachnoid hemorrhage scale: report of a committee of the World Federation of Neurosurgical Societies”. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 51 (11): 1457. doi:10.1136/jnnp.51.11.1457. PMC 1032822. PMID 3236024.
Ogilvy CS, Carter BS (May 1998). “A proposed comprehensive grading system to predict outcome for surgical management of intracranial aneurysms”. Neurosurgery 42 (5): 959–68; discussion 968–70. doi:10.1097/00006123-199805000-00001. PMID 9588539.
White PM, Wardlaw JM (December 2003). “Unruptured intracranial aneurysms”. Journal of Neuroradiology 30 (5): 336–50. PMID 14752379.
Gibbs GF, Huston J, Qian Q et al. (May 2004). “Follow-up of intracranial aneurysms in autosomal-dominant polycystic kidney disease”. Kidney International 65 (5): 1621–27. doi:10.1111/j.1523-1755.2004.00572.x. PMID 15086900.
International Study of Unruptured Intracranial Aneurysms Investigators (December 1998). “Unruptured intracranial aneurysms—risk of rupture and risks of surgical intervention”. New England Journal of Medicine 339 (24): 1725–33. doi:10.1056/NEJM199812103392401. PMID 9867550.
Naggara ON, White PM, Guilbert F, Roy D, Weill A, Raymond J (September 2010). “Endovascular treatment of intracranial unruptured aneurysms: systematic review and meta-analysis of the literature on safety and efficacy”. Radiology 256 (3): 887–97. doi:10.1148/radiol.10091982. PMID 20634431.
“Care of the Patient with Anuerysmal Subarachnoid Hemorrhage”. AANN Clinical Practice Guidelines. American Association of Neuroscience Nurses. Retrieved 14 June 2013.
Dandy WE (1938). “INTRACRANIAL ANEURYSM OF THE INTERNAL CAROTID ARTERY: CURED BY OPERATION”. Annals of Surgery 107 (5): 654–59. doi:10.1097/00000658-193805000-00003. PMC 1386933. PMID 17857170.
Guglielmi G, Viñuela F, Dion J, Duckwiler G (1991). “Electrothrombosis of saccular aneurysms via endovascular approach. Part 2: Preliminary clinical experience”. Journal of Neurosurgery 75 (1): 8–14. doi:10.3171/jns.1991.75.1.0008. PMID 2045924.
Molyneux AJ, Kerr RS, Yu LM et al. (2005). “International subarachnoid aneurysm trial (ISAT) of neurosurgical clipping versus endovascular coiling in 2143 patients with ruptured intracranial aneurysms: A randomised comparison of effects on survival, dependency, seizures, rebleeding, subgroups, and aneurysm occlusion”. Lancet 366 (9488): 809–17. doi:10.1016/S0140-6736(05)67214-5. PMID 16139655.
van der Schaaf I, Algra A, Wermer M et al. (2005). Rinkel, Gabriel JE, ed. “Endovascular coiling versus neurosurgical clipping for patients with aneurysmal subarachnoid haemorrhage”. Cochrane Database of Systematic Reviews (Online) (4): CD003085. doi:10.1002/14651858.CD003085.pub2. PMID 16235314.
Campi A, Ramzi N, Molyneux AJ et al. (2007). “Retreatment of ruptured cerebral aneurysms in patients randomized by coiling or clipping in the International Subarachnoid Aneurysm Trial (ISAT)”. Stroke 38 (5): 1538–44. doi:10.1161/STROKEAHA.106.466987. PMID 17395870.
Piotin M, Spelle L, Mounayer C et al. (2007). “Intracranial aneurysms: Treatment with bare platinum coils—aneurysm packing, complex coils, and angiographic recurrence”. Radiology 243 (2): 500–8. doi:10.1148/radiol.2431060006. PMID 17293572.
Raymond J, Guilbert F, Weill A et al. (2003). “Long-term angiographic recurrences after selective endovascular treatment of aneurysms with detachable coils”. Stroke 34 (6): 1398–403. doi:10.1161/01.STR.0000073841.88563.E9. PMID 12775880.
Dorhout Mees S, Rinkel G, Feigin V et al. (2007). Rinkel, Gabriel JE, ed. “Calcium antagonists for aneurysmal subarachnoid haemorrhage”. Cochrane Database of Systematic Reviews (Online) (3): CD000277. doi:10.1002/14651858.CD000277.pub3. PMID 17636626.
Allen GS, Ahn HS, Preziosi TJ et al. (1983). “Cerebral arterial spasm: A controlled trial of nimodipine in patients with subarachnoid hemorrhage”. New England Journal of Medicine 308 (11): 619–24. doi:10.1056/NEJM198303173081103. PMID 6338383.
Vergouwen MD, Vermeulen M, Roos YB (December 2006). “Effect of nimodipine on outcome in patients with traumatic subarachnoid haemorrhage: A systematic review”. Lancet Neurology 5 (12): 1029–32. doi:10.1016/S1474-4422(06)70582-8. PMID 17110283.
Vergouwen MD, de Haan, RJ, Vermeulen, M, Roos, YB (January 2010). “Effect of statin treatment on vasospasm, delayed cerebral ischemia, and functional outcome in patients with aneurysmal subarachnoid hemorrhage: a systematic review and meta-analysis update”. Stroke 41 (1): e47–52. doi:10.1161/STROKEAHA.109.556332. PMID 19875741.
Kassell NF, Peerless SJ, Durward QJ, Beck DW, Drake CG, Adams HP (September 1982). “Treatment of ischemic deficits from vasospasm with intravascular volume expansion and induced arterial hypertension”. Neurosurgery 11 (3): 337–43. doi:10.1097/00006123-198209000-00001. PMID 7133349.
Sen J, Belli A, Albon H, Morgan L, Petzold A, Kitchen N (October 2003). “Triple-H therapy in the management of aneurysmal subarachnoid haemorrhage”. Lancet Neurology 2 (10): 614–21. doi:10.1016/S1474-4422(03)00531-3. PMID 14505583.
Rosengart AJ, Huo JD, Tolentino J et al. (August 2007). “Outcome in patients with subarachnoid hemorrhage treated with antiepileptic drugs”. Journal of Neurosurgery 107 (2): 253–60. doi:10.3171/JNS-07/08/0253. PMID 17695377.
Naval NS, Stevens RD, Mirski MA, Bhardwaj A (February 2006). “Controversies in the management of aneurysmal subarachnoid hemorrhage”. Critical Care Medicine 34 (2): 511–24. doi:10.1097/01.CCM.0000198331.45998.85. PMID 16424735.
Liu KC, Bhardwaj A (2007). “Use of prophylactic anticonvulsants in neurologic critical care: a critical appraisal”. Neurocritical Care 7 (2): 175–84. doi:10.1007/s12028-007-0061-5. PMID 17763834.
Rosengart AJ, Schultheiss KE, Tolentino J, Macdonald RL (August 2007). “Prognostic factors for outcome in patients with aneurysmal subarachnoid hemorrhage”. Stroke 38 (8): 2315–21. doi:10.1161/STROKEAHA.107.484360. PMID 17569871.
Naidech AM, Kreiter KT, Janjua N et al. (March 2005). “Phenytoin exposure is associated with functional and cognitive disability after subarachnoid hemorrhage”. Stroke 36 (3): 583–87. doi:10.1161/01.STR.0000141936.36596.1e. PMID 15662039.
Lindsay, Kenneth W; Ian Bone; Robin Callander (1993). Neurology and Neurosurgery Illustrated. United States: Churchill Livingstone. ISBN 0-443-04345-0.
Greebe P, Rinkel GJ (April 2007). “Life expectancy after perimesencephalic subarachnoid hemorrhage”. Stroke 38 (4): 1222–24. doi:10.1161/01.STR.0000260093.49693.7a. PMID 17332451.
Lanterna LA, Ruigrok Y, Alexander S et al. (August 2007). “Meta-analysis of APOE genotype and subarachnoid hemorrhage: clinical outcome and delayed ischemia”. Neurology 69 (8): 766–75. doi:10.1212/01.wnl.0000267640.03300.6b. PMID 17709709.
Kruyt ND, Biessels GJ, de Haan RJ et al. (June 2009). “Hyperglycemia and clinical outcome in aneurysmal subarachnoid hemorrhage: a meta-analysis”. Stroke 40 (6): e424–30. doi:10.1161/STROKEAHA.108.529974. PMID 19390078.
Powell J, Kitchen N, Heslin J, Greenwood R (June 2002). “Psychosocial outcomes at three and nine months after good neurological recovery from aneurysmal subarachnoid haemorrhage: predictors and prognosis”. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 72 (6): 772–81. doi:10.1136/jnnp.72.6.772. PMC 1737916. PMID 12023423.
Schneider HJ, Kreitschmann-Andermahr I, Ghigo E, Stalla GK, Agha A (September 2007). “Hypothalamopituitary dysfunction following traumatic brain injury and aneurysmal subarachnoid hemorrhage: a systematic review”. Journal of the American Medical Association 298 (12): 1429–38. doi:10.1001/jama.298.12.1429. PMID 17895459.
de Rooij NK, Linn FH, van der Plas JA, Algra A, Rinkel GJ (December 2007). “Incidence of subarachnoid haemorrhage: a systematic review with emphasis on region, age, gender and time trends”. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 78 (12): 1365–72. doi:10.1136/jnnp.2007.117655. PMC 2095631. PMID 17470467.
Wang X, Dong Y, Qi X, Huang C, Hou L (23 May 2013). “Cholesterol levels and risk of hemorrhagic stroke: a systematic review and meta-analysis.” (PDF). Stroke 44 (7): 1833–39. doi:10.1161/STROKEAHA.113.001326. PMID 23704101.
Longstreth WT, Koepsell TD, Yerby MS, van Belle G (1985). “Risk factors for subarachnoid hemorrhage” (PDF). Stroke 16 (3): 377–85. doi:10.1161/01.STR.16.3.377. PMID 3890278.
Bramwell B (1886). “Spontaneous meningeal haemorrhage”. Edinburgh Medical Journal 32: 101.
Symonds CP (1924). “Spontaneous subarachnoid hemorrhage”. Quarterly Journal of Medicine 18 (69): 93–122. doi:10.1093/qjmed/os-118.69.93.
Todd NV, Howie JE, Miller JD (June 1990). “Norman Dott’s contribution to aneurysm surgery”. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 53 (6): 455–58. doi:10.1136/jnnp.53.6.455. PMC 1014202. PMID 2199609.
Symonds CP (1924). “Spontaneous Sub-arachnoid Hæmorrhage”. Proceedings of the Royal Society of Medicine 17 (Neurol Sect): 39–52. PMC 2201441. PMID 19983808.
Krayenbühl HA, Yaşargil MG, Flamm ES, Tew JM (December 1972). “Microsurgical treatment of intracranial saccular aneurysms”. Journal of Neurosurgery 37 (6): 678–86. doi:10.3171/jns.1972.37.6.0678. PMID 4654697.
Pickard JD, Murray GD, Illingworth R et al. (March 1989). “Effect of oral nimodipine on cerebral infarction and outcome after subarachnoid haemorrhage: British aneurysm nimodipine trial”. BMJ (Clinical research ed.) 298 (6674): 636–42. doi:10.1136/bmj.298.6674.636. PMC 1835889. PMID 2496789.
Zubkov IuN, Nikiforov BM, Shustin VA (Sep–Oct 1983). “1st attempt at dilating spastic cerebral arteries in the acute stage of rupture of arterial aneurysms”. Zh Vopr Neirokhir Im N N Burdenko 5 (5): 17–23. PMID 6228084.
Zubkov YN, Nikiforov BM, Shustin VA (Sep–Oct 1984). “Balloon catheter technique for dilatation of constricted cerebral arteries after aneurysmal SAH”. Acta Neurochir (Wien) 70 (1–2): 65–79. doi:10.1007/BF01406044. PMID 6234754.
Strother CM (1 May 2001). “Historical perspective. Electrothrombosis of saccular aneurysms via endovascular approach: part 1 and part 2”. AJNR. American Journal of Neuroradiology 22 (5): 1010–12. PMID 11337350

Τα σχόλια είναι κλειστά